Zoroastrian News – اخبار زرتشتیان

اشکانیان ( 250 ق.م _ 226 م)

قوم پارت (پَرنی)، از ایالت پارت (پَرثَوه)، یعنی حدود خراسان فعلی و بیابان های بین رود جیحون و دریای خزر یا استپ های میان گرگان و دریاچۀ ارال برخاستند. جایی که حدود هفت قرن بعد از انها، اوغوزها جایگزین انها شدند. در این مورد، استرابون، جغرافی دان و مورخ یونانی (متولد 50 ق.م)، می نویسد :

« اَرَشک، از مردم پارتی بود که در درّۀ رودِ اَترَک می زیست. زمانی که شنید دیودوتوس یونانی، در باختر سر به شورش برداشته است، وی نیز علیه سلوکیان قیام کرد.»

به طور کلی، تاریخ این قوم اریایی را که با سایر هم نژادان خود، مثل داهه ها و سکاهای اسیای میانه، که با هم پیوند فرهنگی داشتند، باید از منابعی همچون اثار یونانی، رومی و ارمنی، بدست اورد. اسناد سِریانی، مسکوکات پارتی، بویژه 2000 قطعۀ سفالی که در سال های اخیر از منطقۀ نسا ( نزدیک عشق اباد – ارشک اباد – اشک اباد – پایتخت جمهوری ترکمنستان)،به دست امده نیز اطلاعات مفیدی از این قوم، در اختیار محققین قرار داده است.

شاید ترکمن های داز، که به قول سایکس، خود را از طایفۀ یَموت و از بازماندگان نژاد سلاطین می دانستند، بدین دلیل بود که در نواحی داهه نشین، که مُنتَسَب به پارت ها بودند، می زیسته اند. وی حتی محل سکونت ارشک را که در « اساک» بوده، در واحۀ اَخال دانسته است. البته بر این استدلال، باید به دیدۀتردید نگریست.
اَخال، ناحیه ای بود که بعدها، ترکمانانِ تکه، در انجا سُکنی گزیدند.

پس از مرگ ارشک ( اپیفاس)، برادر او ، تیرداد اول ( اشک دوم، 247 – 214 ق.م)، به قدرت رسید. در این زمان، قلمرو حکومت پارت ها، شامل درّۀ رود اترک و سرزمین نسا می شد که بعدها این نواحی را « استاوانا» و « استااوئنه» و مرکز ان را « اساک» نامیدند. تیرداد در عهد حکومت خود، دوباره پایتخت را از اساک
( بین قوچان، بجنورد و عشق اباد)، به شهر « هِکاتُم پُلیس» یا صد دروازه، ( در حاشیۀ دامغان کنونی)، انتقال داد. شهر و قلعۀ نطامیِ « دارا»، در نزدیکی شهر اَبیوَرد کنونی، یادگار اوست که احتمالآ نام « دَرِ گَز»، ( داراکرت)، برگرفته از همین شهر بوده است.

پس از تیرداد، اردوان اول ( اشک سوم، 214 – 196 ق.م) و بعد از ان، مهرداد اول، بر تخت سلطنت نشستند. اردوان، مدتی را به جنگ با سکاهای بیابان گردِ حوالیِ دو رود سیحون و جیحون گذراند. مهرداد اول نیزبا شورش مداوم سکاها در مرزهای شمال شرقی و منطقۀ گرگان، مواجه بود.
در انتهای حکومت مهرداد اول، حدود کشور ایران، به اوج گستردگی خود رسید که شامل :
پارت، گرگان، باختر، مرو، خوارزم، هرات، زَرَنگ، رَخج، پنجابِ هند، آمارد، ری، مادِ بزرگ، خوزستان، پارس و بابل می گردید.

فرهاد دوم ( فرهاته، 136 – 127 ق.م)

او فرزند مهرداد اول بود که در همان سال های اولیۀ حکومتش، با بزرگترین واقعۀ عصر خود، یعنی هجوم مجدّد سکاها، به مرزهای شمال شرق ایران، مواجه گردید. موضوع این حادثه، از این قرار بود که :
پس از انکه دیوار چین بنا گردید، راه تهاجم بر بیابان گردها، بسته شد. در نتیجه، فشار به سوی غرب افزایش یافت. این بار نیز « هیونگ نو ها»،مجددا به دنبال مراتع و موقعیت های برهتذ، به « یوئه چی ها» فشار اوردند. اینها نیز از ایالت کانسو ( شمال شرق چین)، به حرکت درامده بودند و از طزیق تورفان، قراشهر، امتداد رود ایلی ( نزدیک سیحون)، به سوی غرب سرازیر شدند و پس از عبور از منطقۀ دریاچۀ « ایسیق گول» و چند رشته کوه، وارد دشت شدند. در این محل، با قبایل سکاها روبرو شدند که از عصر هخامنشیان، دامهای خود را در مراتع می چراندند.

این سکاها، شامل چند قبیله بودند :

الف – سکاهای آمیرگیان، که مدتی در منطقۀ پامیر، سُکنی داشتند.
ب – سکاهای راوکا (ساکارا اوکه)، که در ناحیۀ سیحون (رود ایلی)، می زیستند.
ج – قبیلۀ بزرگ ماساکِت ها (ماساژِت ها)، که در اِستپ های منطقۀ دریای خزر، حدود شمال شرق سرزمین داهه و گرگان، روزگار را سپری می کردند.

حال، با فشار یوئه چی ها، که حکومتشان در دست کوشان ها ( و به اعتقاد برخی، تَخارها) بود، موجی از مهاجرت و جنبش، اسیای میانه و سراسر مرزهای شرقی و شمال شرقی ایران را به تلاطُم در اورده بود. سِکاها در برابر این موج مهاجرت، به دنبال سرزمین ها و چراه گاههای جدید، به کشور باختر و منطقه پارت، هجوم اوردند. انها غارت کُنان، تا هیرکانیا (گرگان) و کُمیسنه ( قومِس- دامغان)، پیش امدند. ولی بلافاصله، از طرف ارتش ایران، راه بر انها، سَد گردید.

در دوران حکومت اشکانیان، شرهای بسیاری در چند نقطه از ایران ساخته شد. ولی چون محل ظهور و اعتلای اشکانیان، درشمال شرق ایران بود، مهمترین شهرهای اوایل این عهد، بیشتر در همین مناطق، احداث و یا ترمیم شدند. سپس با گسترش قلمرو انها، توجه به شهرها، تا سَر حَدّاتِ غربی هم کشیده شد. در اوایل قرن 21، در قسمت جنوبی کشور ترکمنستان، در حاشیۀ روستای « باقر»، (بین عشق اباد و فیروزه)، بر اثر حفاری های متوالی، به نقاطو نیز اثاری دست یافتند که حکایت از عظمت شهر « نسا» و انتخاب ان به عنوان پایتخت، از سوی اشکانیان (پارت ها)، می کردند.
پایتخت های نخستین پادشاهان این امپراطوری، نسا، دارا، صد دروازه و اساک بود.